Nấm miệng – Biến cố bất lợi nhỏ nhưng ảnh hưởng lớn đến hiệu quả điều trị hen

Thuốc đường hít là một phần rất quan trọng trong điều trị hen suyễn. Trong đó, corticosteroid dạng hít, còn gọi là ICS, như budesonide, fluticasone hoặc beclomethasone, thường được sử dụng để kiểm soát tình trạng viêm đường thở, giảm cơn hen và hạn chế nguy cơ nhập viện. Theo hướng dẫn năm 2025 của GINA (Global Initiative for Asthma), ICS là liệu pháp kiểm soát nền tảng được khuyến cáo cho đa số người bệnh hen ở mọi mức độ bệnh [1].

Hình 1: Thuốc corticosteroid dạng hít là lựa chọn hàng đầu trong điều trị và kiểm soát hen phế quản. Nguồn: suckhoedoisong.vn 

Mặc dù có hiệu quả cao và an toàn hơn so với corticosteroid đường uống, ICS vẫn có thể gây ra một số tác dụng không mong muốn tại chỗ. Trong đó, nấm miệng (oropharyngeal candidiasis) là biến cố bất lợi được ghi nhận khá phổ biến trong thực hành lâm sàng. Ngoài ra, người bệnh sau một thời gian sử dụng thuốc dạng hít có thể xuất hiện các biến cố khác như:

• Có mảng trắng ở lưỡi, má trong hoặc niêm mạc miệng
• Cảm giác đau rát hoặc nóng miệng
• Khó nuốt, khó chịu khi ăn uống
• Khàn tiếng kéo dài

Nghiên cứu được thực hiện tại Anh [2] ghi nhận rằng các biến cố bất lợi có thể khiến người bệnh nghĩ rằng đây là dấu hiệu của “dị ứng thuốc” hoặc “thuốc không hợp”, từ đó tự ý ngừng điều trị [2]. Kết quả là có thể làm cơn hen trở nên khó kiểm soát hơn, tăng nguy cơ lên cơn hen cấp và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. 

Vì sao thuốc đường hít có thể gây nấm miệng?

Khi người bệnh dùng corticosteroid dạng hít, không phải toàn bộ lượng thuốc đều đi vào phổi. Một phần thuốc có thể đọng lại ở miệng, họng và vùng hầu họng. Lượng thuốc đọng lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại dụng cụ hít, kỹ thuật hít và khả năng thao tác của người bệnh [3, 4].

Lượng corticosteroid tồn đọng tại niêm mạc miệng sẽ ức chế miễn dịch tại chỗ, làm giảm khả năng bảo vệ tự nhiên của niêm mạc đối với các vi sinh vật thường trú. Khi hàng rào miễn dịch suy yếu, Candida albicans, loại nấm vốn tồn tại sẵn trong khoang miệng, có điều kiện phát triển quá mức và gây nấm miệng. Ngoài cơ chế làm giảm miễn dịch tại chỗ, corticosteroid còn có thể: thay đổi hệ vi sinh vật trong khoang miệng, giảm đáp ứng viêm tự nhiên của niêm mạc, gây khô miệng, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển.

Tuy nhiên, không phải tất cả người sử dụng thuốc dạng hít đều gặp tình trạng nấm miệng. Nguy cơ sẽ tăng lên khi người bệnh có một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ [5]:

• Sử dụng liều cao hoặc kéo dài: tăng nguy cơ lượng thuốc lắng đọng tại vùng hầu họng 
• Kỹ thuật sử dụng chưa đúng: làm lượng thuốc đến phổi giảm, tăng lượng thuốc lưu lại ở khoang miệng
• Không súc miệng sau khi dùng thuốc: cách phòng tránh nấm miệng dễ dàng nhất nhưng cũng thường bị bỏ qua
• Người cao tuổi hoặc có sức đề kháng suy giảm: miễn dịch suy yếu làm tăng nguy cơ phát triển nấm miệng
• Có sẵn các yếu tố thuận lợi trong khoang miệng như khô miệng, vệ sinh kém, hút thuốc lá…

Vì vậy, người bệnh cần được giải thích rõ ràng rằng nấm miệng không có nghĩa là thuốc “xấu”, “độc” hay “không hợp”. Tình trạng này thường liên quan nhiều đến cách dùng thuốc và lượng thuốc còn bám lại trong miệng sau khi hít.

Hình 2: Khi nấm Candida phát triển quá mức, khoang miệng sẽ xuất hiện những mảnh trắng. Nguồn: Bệnh viện Nguyễn Tri Phương 

Làm thế nào để hạn chế nấm miệng khi sử dụng thuốc đường hít?

Đa số các trường hợp nấm miệng liên quan đến ICS hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu người bệnh được hướng dẫn sử dụng thuốc đúng kỹ thuật và thực hiện một số biện pháp phòng ngừa đơn giản sau khi hít thuốc. Đây cũng là một trong những nội dung tư vấn quan trọng mà dược sĩ tại nhà thuốc cần chủ động trao đổi với người bệnh ngay từ lần cấp phát đầu tiên. Theo khuyến cáo của GINA và nhiều hướng dẫn điều trị hen suyễn, dược sĩ đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn kỹ thuật hít thuốc, theo dõi tuân thủ và nhắc nhở các biện pháp chăm sóc sau khi dùng thuốc [1].

1. Hướng dẫn thực hiện đúng kỹ thuật hít

Hiệu quả của thuốc dạng hít phụ thuộc rất lớn vào thao tác sử dụng. Một nghiên cứu tổng quan [3] cho thấy trung bình khoảng 50% người bệnh mắc ít nhất một lỗi khi sử dụng dụng cụ hít, dẫn đến giảm lượng thuốc đến phổi và tăng lượng thuốc lắng đọng ở vùng hầu họng [3].

Vì vậy, mỗi lần cấp phát thuốc, dược sĩ nên xem loại dụng cụ người bệnh đang sử dụng, hướng dẫn đúng từng bước, sau đó cho người bệnh thực hành lại tại quầy để sửa lỗi và cải thiện kỹ thuật hít.  Đây là một trong những biện pháp hiệu quả nhất giúp vừa tăng hiệu quả kiểm soát hen, vừa giảm nguy cơ có biến cố bất lợi.

2. Súc miệng ngay sau mỗi lần hít thuốc

Sau khi sử dụng corticosteroid dạng hít, người bệnh nên: súc miệng kỹ bằng nước sạch, nhổ bỏ nước súc miệng, không nuốt. Việc súc miệng giúp loại bỏ lượng thuốc còn bám trên niêm mạc miệng và hầu họng, từ đó giảm nguy cơ Candida phát triển. Đây cũng là khuyến cáo được đề cập trong hướng dẫn sử dụng corticosteroid dạng hít và được xem là biện pháp đơn giản nhưng mang lại hiệu quả rõ rệt trong dự phòng nấm miệng.

3. Cân nhắc dùng buồng đệm khi phù hợp

Đối với các bình xịt định liều (Metered Dose Inhaler – MDI), buồng đệm có thể giúp người bệnh dùng thuốc dễ hơn, đặc biệt đối với trẻ em và người lớn tuổi, nhất là khi họ khó phối hợp giữa động tác xịt và hít. Buồng đệm giúp giảm lượng thuốc bám ở miệng và họng, tăng lượng thuốc đi vào phổi.

Dược sĩ nên chủ động gợi ý người bệnh về việc sử  buồng đệm khi nhận thấy người bệnh thường xuyên sử dụng sai kỹ thuật hoặc có tiền sử từng bị nấm miệng hoặc gặp khó khăn khi dùng bình xịt.

Hình 3: Buồng đệm là dụng cụ được thiết kế đặc biệt để sử dụng kèm với bình xịt định liều. Nguồn: Quyết định 4562/QĐ-BYT 2018 

4. Không tự ý tăng, giảm hoặc ngừng thuốc

Theo GINA 2025 [1], mục tiêu điều trị hen không phải là sử dụng liều corticosteroid cao nhất mà là liều thấp nhất vẫn duy trì được kiểm soát triệu chứng và phòng ngừa cơn hen cấp. Do đó, khi người bệnh đã kiểm soát hen tốt trong một thời gian phù hợp, họ vẫn cần tuân thủ liều lượng được bác sĩ hướng dẫn. Dược sĩ cần nhấn mạnh rằng:

• Không tự ý tăng hoặc giảm liều.
• Không tự ngừng thuốc khi thấy hết triệu chứng.
• Tuân thủ lịch tái khám để bác sĩ đánh giá và điều chỉnh điều trị khi cần.

Khi nào người bệnh cần đến cơ sở y tế?

Khi được có dấu hiệu nấm miệng, người bệnh cần được đi khám bác sĩ để được điều trị bằng thuốc kháng nấm phù hợp, đồng thời vẫn tiếp tục điều trị hen theo hướng dẫn của bác sĩ. Trong đa số trường hợp, không cần ngừng corticosteroid dạng hít, vì việc ngừng thuốc có thể làm tăng nguy cơ mất kiểm soát hen.

Vai trò của dược sĩ trong phòng ngừa nấm miệng

Dược sĩ là người có nhiều cơ hội gặp người bệnh trong quá trình điều trị hen, đặc biệt ở mỗi lần người bệnh mua hoặc nhận thuốc. Vì vậy, mỗi lần cấp phát thuốc cũng là một cơ hội để kiểm tra và củng cố cách dùng thuốc đúng. Một số nội dung tư vấn quan trọng bao gồm:

• Kiểm tra kỹ thuật sử dụng dụng cụ hít
• Nhắc người bệnh súc miệng sau mỗi lần dùng thuốc
• Giải thích rằng nấm miệng là tác dụng không mong muốn có thể phòng ngừa và điều trị
• Khuyến khích người bệnh không tự ý ngưng thuốc khi xuất hiện triệu chứng bất thường
• Hướng dẫn theo dõi các dấu hiệu cần đi khám

Kết luận

Nấm miệng là một biến cố bất lợi phổ biến của corticoid dạng hít, chủ yếu liên quan đến lượng thuốc còn lưu lại ở khoang miệng sau khi hít. Tuy nhiên, biến cố này có thể phòng ngừa thông qua các biện pháp đơn giản như thực hiện đúng kỹ thuật hít, vệ sinh răng miệng sau dùng thuốc, sử dụng buồng đệm khi phù hợp.

Đối với dược sĩ, việc chủ động hướng dẫn và đồng hành cùng người bệnh không chỉ giúp giảm nguy cơ nấm miệng mà còn góp phần nâng cao hiệu quả điều trị, tăng tuân thủ và tối ưu hóa kiểm soát hen suyễn trong thực hành hàng ngày.

Ban biên tập Y360 | DS. Đặng Hoàng Châu Anh

Tài liệu tham khảo: 

1. Global Initiative for Asthma. (2025). Global strategy for asthma management and prevention. https://ginasthma.org/wp-content/uploads/2025/11/GINA-2025-Update-25_11_08-WMS.pdf
2. Cooper, V., Metcalf, L., Versnel, J., Upton, J., Walker, S., & Horne, R. (2015). Patient-reported side effects, concerns and adherence to corticosteroid treatment for asthma, and comparison with physician estimates of side-effect prevalence: a UK-wide, cross-sectional study. NPJ primary care respiratory medicine, 25(1), 15026.
3. Price, D., Bosnic-Anticevich, S., Briggs, A., Chrystyn, H., Rand, C., Scheuch, G., … & Inhaler Error Steering Committee. (2013). Inhaler competence in asthma: common errors, barriers to use and recommended solutions. Respiratory medicine, 107(1), 37-46.
4. Virchow, J. C., Crompton, G. K., Dal Negro, R., Pedersen, S., Magnan, A., Seidenberg, J., & Barnes, P. J. (2008). Importance of inhaler devices in the management of airway disease. Respiratory medicine, 102(1), 10-19.
5. Dekhuijzen, P. R., Batsiou, M., Bjermer, L., Bosnic-Anticevich, S., Chrystyn, H., Papi, A., … & Price, D. B. (2016). Incidence of oral thrush in patients with COPD prescribed inhaled corticosteroids: effect of drug, dose, and device. Respiratory Medicine, 120, 54-63.
   6. Roland, N. J., Bhalla, R. K., & Earis, J. (2004). The local side effects of inhaled corticosteroids: current understanding and review of the literature. Chest, 126(1), 213-219.
6. Barnes, P. J. (2010). Inhaled corticosteroids. Pharmaceuticals, 3(3), 514-540.