Sự gia tăng của việc tự chẩn đoán trong kỷ nguyên kỹ thuật số

Công nghệ thông tin đã thay đổi hoàn toàn cách con người tiếp cận thông tin, bao gồm cả nội dung liên quan đến khoa học sức khỏe. Chỉ với vài cú nhấp chuột, bất kỳ ai cũng có thể tìm thấy vô số nguồn tài liệu về các vấn đề sức khỏe, triệu chứng và các lựa chọn điều trị. Tuy nhiên, việc này cũng đi kèm với những thách thức đáng kể, đặc biệt là khi người bệnh tự chẩn đoán theo kết quả tìm kiếm trên internet và trò chuyện cùng trí tuệ nhân tạo (AI).

Tự chẩn đoán có thể là con dao hai lưỡi, vừa giúp chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ và kiểm soát sức khỏe của bản thân, vừa có thể đưa đến chẩn đoán sai, gia tăng lo lắng do các nguồn thông tin không đáng tin cậy. Hiện nay, mạng xã hội tràn ngập nhiều ảnh chụp màn hình đoạn chat với ChatGPT, kèm theo danh sách thuốc được gợi ý. Chỉ với vài dòng mô tả, nhiều người đã tự “kê đơn” theo AI mà không qua thăm khám, không xét nghiệm và cũng không có đánh giá chuyên môn từ bác sĩ. 

Hình 1: Hình ảnh dùng Chat GPT kê đơn thuốc lan truyền mạng xã hội. Nguồn: Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam VOV.VN

Hệ lụy của việc tự điều trị theo gợi ý AI

Đáng lo ngại là việc dùng thuốc tùy tiện có thể khiến bệnh kéo dài, tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ, ảnh hưởng gan, thận hoặc góp phần làm gia tăng tình trạng kháng thuốc. Gần đây, một người đàn ông 60 tuổi ở Mỹ suýt mất mạng sau khi làm theo hướng dẫn từ ChatGPT – thay muối ăn (natri clorua) bằng natri bromide trong chế độ dinh dưỡng hằng ngày. 

Theo hướng dẫn nhận được, người đàn ông này đã tin rằng natri bromide được xem là chất thay thế cho muối ăn. Tuy nhiên, đây là hợp chất từng được dùng trong y học đầu thế kỷ 20 và đã bị loại bỏ do độc tính cao khi tiêu thụ ở liều lớn. Người đàn ông này đã dùng chất này suốt ba tháng sau khi mua qua mạng. Sau một thời gian, sức khỏe ông xấu đi nhanh chóng, phải nhập viện cấp cứu. Ban đầu, ông còn nghi ngờ bị hàng xóm đầu độc, khiến việc chẩn đoán gặp khó khăn. Sau khi xét nghiệm, bác sĩ xác định ông bị ngộ độc bromide [1].

Hình 2: Làm theo gợi ý của AI, người đàn ông 60 tuổi ở Hoa Kỳ bị ngộ độc bromide. Nguồn: Halfpoint – stock.adobe.com 

7 bước để Dược sĩ xử lý tình huống với người bệnh tự chẩn đoán 

Trong kỷ nguyên số, người bệnh có thói quen tra cứu triệu chứng trên Internet hoặc hỏi AI trước khi đến nhà thuốc. Họ thường không chỉ tìm thông tin, mà còn muốn được trấn an, được xác nhận rằng tình trạng của mình “không quá nghiêm trọng” hoặc tìm một hướng xử trí nhanh.

Với Dược sĩ, các xử trí tốt không phải là bác bỏ ngay việc tự chẩn đoán, mà là dẫn dắt người bệnh quay về với cách tiếp cận an toàn, đúng chuyên môn hơn.

1. Lắng nghe trước khi đưa ra nhận định

Khi người bệnh nói “tôi tra mạng thấy mình bị…” hoặc “AI gợi ý tôi dùng thuốc này…”, Dược sĩ nên bắt đầu bằng việc lắng nghe. Việc phủ nhận ngay có thể khiến người bệnh khó chịu, phòng thủ hoặc mất niềm tin vào dược sĩ.

Dược sĩ có thể phản hồi theo hướng: “Anh/chị đã chủ động tìm hiểu là điều tốt. Tuy nhiên, để chọn thuốc an toàn hơn, em cần hỏi thêm vài thông tin về triệu chứng và tình trạng sức khỏe của mình.”

2. Khai thác đầy đủ triệu chứng và tiền sử dùng thuốc

Dược sĩ cần hỏi rõ các thông tin quan trọng như triệu chứng chính, thời gian xuất hiện, mức độ nặng, bệnh nền, thuốc đang dùng, tiền sử dị ứng, đối tượng sử dụng thuốc là người lớn, trẻ em, phụ nữ mang thai hay người cao tuổi.

Đây là bước giúp Dược sĩ phân biệt tình huống có thể tư vấn tại nhà thuốc và tình huống cần khuyến nghị thăm khám bởi bác sĩ.

3. Giải thích vì sao người bệnh không nên chỉ dựa vào thông tin online

Người bệnh cần hiểu rằng Internet hoặc AI có thể cung cấp thông tin tham khảo, nhưng không thay thế được sự đánh giá chuyên môn của chuyên viên y tế. Cùng một triệu chứng như ho, sốt, đau bụng hay chóng mặt có thể đến từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Vì vậy, việc dùng sai thuốc có thể làm bệnh kéo dài hoặc tăng nguy cơ tác dụng phụ.

4. Ghi nhận lo lắng của người bệnh, đồng thời đưa góc nhìn chuyên môn

Thay vì nói “Anh/ Chị hiểu sai rồi”. Dược sĩ có thể nói: “Triệu chứng này đúng là có thể gặp trong tình trạng bệnh mà anh/ chị đang nghĩ đến, nhưng cũng có thể liên quan đến nguyên nhân khác. Mình cần xem thêm dấu hiệu đi kèm trước khi chọn hướng điều trị.”

Cách nói này giúp người bệnh cảm thấy được tôn trọng nhưng vẫn được định hướng lại bằng chuyên môn.

5. Tư vấn theo hướng cùng ra quyết định

Dược sĩ có thể giải thích và đề xuất các lựa chọn điều trị phù hợp, cách dùng thuốc, thời gian theo dõi và dấu hiệu cần đi khám. Khi người bệnh được tham gia vào quá trình lựa chọn, họ thường dễ hợp tác hơn và ít tự ý dùng thuốc theo thông tin chưa kiểm chứng.

6. Định hướng cho người bệnh lựa chọn nguồn thông tin đáng tin cậy

Dược sĩ có thể khuyến khích người bệnh tham khảo thông tin từ các nguồn y tế chính thống, bệnh viện, cơ quan y tế hoặc hỏi trực tiếp Dược sĩ, bác sĩ khi chưa chắc chắn. Đồng thời, nên nhắc người bệnh cẩn trọng với các nội dung “kê đơn sẵn”, mẹo truyền miệng hoặc gợi ý dùng thuốc không dựa trên thăm khám.

7. Dặn dò theo dõi và tái đánh giá

Tư vấn không nên dừng lại ở việc bán thuốc. Dược sĩ cần dặn người bệnh theo dõi triệu chứng sau khi dùng thuốc, quay lại nhà thuốc hoặc đi khám nếu tình trạng không cải thiện, nặng hơn hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Kết luận

Khi người bệnh tự chẩn đoán bằng Internet hoặc AI, Dược sĩ không chỉ là người bán thuốc, mà còn là “người thẩm định chuyên môn” giúp họ hiểu đúng triệu chứng, dùng thuốc hợp lý và biết khi nào cần gặp bác sĩ.

Ban biên tập Y360 | DS. Đặng Hoàng Châu Anh

Tài liệu tham khảo: 

1. Eichenberger, A., Thielke, S., & Van Buskirk, A. (2025). A case of bromism influenced by use of artificial intelligence. Annals of Internal Medicine: Clinical Cases, 4(8), e241260.