Lời nhắc quen thuộc nhưng hay bị người bệnh bỏ qua

Khi tư vấn thuốc cho người ho có đờm, Dược sĩ thường dặn: “Anh/chị nhớ uống nhiều nước.” Tuy nhiên, nếu chỉ đưa ra lời nhắc mà không giải thích lý do, người bệnh có thể xem đây là hướng dẫn phụ và không thực hiện đều đặn. 

Để người bệnh ghi nhớ và thực hiện tốt hơn, Dược sĩ nên giúp họ hiểu đúng rằng thuốc long đờm không làm đờm tự “biến mất”. Tùy theo hoạt chất, thuốc có thể hỗ trợ làm giảm độ quánh, thay đổi đặc tính hoặc tăng độ ẩm của dịch tiết, từ đó giúp đờm dễ di chuyển hơn. Sau đó, cơ thể vẫn cần phản xạ ho và hoạt động tự làm sạch của đường thở để đưa đờm ra ngoài. Trong quá trình này, uống đủ nước không trực tiếp “kích hoạt” thuốc long đờm, nhưng giúp duy trì tình trạng đủ nước cho cơ thể và hạn chế dịch tiết đường thở bị cô đặc. Nhờ đó, đờm có điều kiện thuận lợi hơn để được lông chuyển và phản xạ ho vận chuyển ra ngoài.

Đờm hình thành như thế nào?

Đường hô hấp bình thường luôn có một lớp dịch nhầy mỏng. Lớp dịch này giúp ngăn chặn bụi, vi sinh vật và các hạt từ môi trường khiến chúng không thể đi sâu hơn vào phổi. 

Bên dưới lớp nhầy là các tế bào có lông chuyển. Các lông chuyển này hoạt động liên tục như những chiếc chổi nhỏ, đưa chất nhầy cùng bụi bẩn ngược lên vùng họng để cơ thể nuốt xuống hoặc khạc ra ngoài. Cơ chế này được gọi là thanh thải nhầy – lông chuyển (mucociliary clearance) và là một phần quan trọng trong hệ thống bảo vệ tự nhiên của đường hô hấp [1].

Hình 1: Hệ thống thanh thải nhầy – lông chuyển (Mucociliary clearance) ở phế quản. Nguồn: Blausen.com staff (2014). “Medical gallery of Blausen Medical 2014”. WikiJournal of Medicine 1 (2). DOI:10.15347/wjm/2014.010. ISSN 2002-4436.

Trong trường hợp đường thở bị viêm hoặc kích ứng do nhiễm trùng hô hấp, khói thuốc, ô nhiễm hoặc mắc một số bệnh hô hấp mạn tính, cơ thể có thể tăng sản xuất dịch nhầy. Thành phần và đặc tính của chất nhầy có thể bị thay đổi. Đờm càng cô đặc và có độ nhớt cao thì lông chuyển càng khó vận chuyển, người bệnh phải ho mạnh hoặc ho nhiều lần hơn mới có thể đưa đờm ra ngoài [4]. Dược sĩ có thể giải thích ngắn gọn với người bệnh rằng “Đờm giống như một lớp keo giữ bụi bẩn. Khi lớp gel này quá đặc, cơ thể sẽ khó đẩy ra ngoài hơn”.

Thuốc long đờm có cơ chế tác động như thế nào?

Nhóm thuốc tác động lên dịch tiết đường hô hấp thường được gọi chung là thuốc long đờm, nhưng có thể có cơ chế khác nhau [3, 7, 8]:

• Thuốc tiêu nhầy (ví dụ: Acetylcysteine, Bromhexine, Ambroxol): Thay đổi cấu trúc hoặc đặc tính của chất nhầy, từ đó làm giảm độ quánh và giúp đờm dễ được vận chuyển hơn.
• Thuốc tăng tiết dịch (ví dụ: Guaifenesin): Kích thích tăng độ ẩm cho dịch tiết đường hô hấp, làm giảm độ nhớt của đờm.

Nhìn chung, các thuốc này không làm đờm tự biến mất mà chủ yếu giúp đờm bớt đặc hoặc dễ di chuyển hơn. Sau đó, đờm vẫn cần được đưa ra ngoài thông qua phản xạ ho và hoạt động của lông chuyển. 

Uống đủ nước hỗ trợ quá trình long đờm như thế nào?

Nước góp phần duy trì độ ẩm của lớp dịch trên bề mặt đường thở. Đây là môi trường cần thiết để lông chuyển hoạt động và vận chuyển chất nhầy [2].

• Khi cơ thể đủ nước: 
  • Dịch trên bề mặt đường thở có điều kiện duy trì độ ẩm phù hợp hơn. Đờm ít có xu hướng bị cô đặc thêm và có thể thuận lợi hơn cho quá trình vận chuyển của lông chuyển cũng như phản xạ ho.
  • Nếu người bệnh đang sử dụng thuốc long đờm, việc duy trì đủ nước hỗ trợ quá trình thanh thải đờm thông qua việc hạn chế tình trạng dịch tiết bị cô đặc do cơ thể thiếu nước.
• Khi cơ thể thiếu nước: 
  • Dịch tiết đường thở có thể trở nên cô đặc và bám dính hơn. Khi đó, lông chuyển khó vận chuyển chất nhầy, còn người bệnh có thể phải ho mạnh hoặc ho nhiều lần hơn để khạc đờm.
  • Thuốc long đờm vẫn có cơ chế tác động riêng và không nhất thiết mất tác dụng khi người bệnh uống chưa đủ nước. Tuy nhiên, tình trạng thiếu nước có thể khiến người bệnh khó chịu hơn khi cảm thấy đờm đặc hoặc khó khạc.

Dược sĩ có thể sử dụng hình ảnh so sánh đơn giản giúp người bệnh dễ hình dung như “Đờm đặc giống như mật ong để lâu, rất khó chảy. Khi dịch tiết có đủ độ ẩm, đờm sẽ bớt quánh và cơ thể dễ đẩy ra ngoài hơn.” Tuy nhiên, cần giải thích chính xác rằng uống nước không có nghĩa là nước đi trực tiếp từ dạ dày vào phế quản để “rửa sạch” đờm. Việc duy trì đủ dịch cho cơ thể chủ yếu hỗ trợ độ ẩm và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho dịch tiết đường hô hấp. 

Các hướng dẫn chăm sóc người bệnh ho hoặc nhiễm trùng hô hấp thường khuyên uống đủ nước vì chất lỏng có thể hỗ trợ làm dịch nhầy bớt đặc và dễ khạc ra hơn [5, 9, 10]. Nhu cầu bổ sung nước là khác nhau, tùy độ tuổi, cân nặng, thời tiết, mức độ vận động và tình trạng sức khỏe. Cần thận trọng đối với người bệnh suy tim, bệnh thận hoặc người bệnh đang được bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch không nên tự ý tăng lượng nước uống. 

Hình 2:  Uống đủ nước mỗi ngày giúp làm loãng đờm và nhanh cải thiện triệu chứng. Nguồn: iStock. 

Ho có đờm có nên dùng thuốc giảm ho không?

Ho là một phản xạ bảo vệ của cơ thể giúp giúp loại bỏ dịch nhầy, tác nhân kích ứng và dị vật ra khỏi đường thở [6]. Vì vậy, đối với ho có đờm, việc ức chế phản xạ ho không phải lúc nào cũng phù hợp, đặc biệt khi đờm đang cần được loại bỏ ra ngoài [10].

Dược sĩ cần khai thác thêm về triệu chứng, bệnh nền, độ tuổi, thuốc đang dùng và yếu tố liên quan trước khi đề xuất sản phẩm. Không nên mặc định phối hợp thuốc long đờm với thuốc giảm ho cho tất cả người bệnh.

Khi nào cần khuyên người bệnh đi khám?

Thuốc long đờm và uống đủ nước chỉ là các biện pháp hỗ trợ triệu chứng. Cần khuyến nghị người bệnh đi khám khi có một trong các dấu hiệu sau [10]:

• Khó thở, ngạt thở hoặc  nhịp thở gấp
• Mề đay, sưng mặt hoặc kèm theo khó nuốt
• Bệnh tim, phù chân hoặc ho nặng hơn khi nằm xuống
• Đã từng tiếp xúc với người mắc bệnh lao
• Sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc đổ mồ hôi đêm
• Trẻ sơ sinh dưới 3 tháng tuổi
• Ho kéo dài > 10 ngày
• Ho ra máu
• Sốt cao, mệt nhiều 
• Thở rít
• Đờm đặc, có mùi hôi, màu vàng xanh

Kết luận

Thuốc long đờm và uống đủ nước tác động vào hai yếu tố có liên quan trong quá trình thanh thải dịch tiết. Thuốc hỗ trợ làm giảm độ quánh hoặc cải thiện khả năng di chuyển của đờm, còn uống đủ nước giúp hạn chế tình trạng dịch tiết bị cô đặc do thiếu nước. Nếu người bệnh dùng thuốc nhưng cơ thể thiếu nước, thuốc không nhất thiết mất tác dụng, nhưng đờm có thể vẫn đặc và khó được lông chuyển hoặc phản xạ ho đưa ra ngoài. Ngược lại, khi duy trì đủ nước, đường thở có điều kiện thuận lợi hơn để vận chuyển lượng đờm đã được thuốc tác động.

Thông điệp Dược sĩ cần nhấn mạnh là: uống nước đều và phù hợp với tình trạng sức khỏe, không phải uống càng nhiều càng tốt. Đồng thời, cần nhận diện đúng những dấu hiệu cảnh báo để khuyến nghị người bệnh đi khám kịp thời.

Ban biên tập Y360 | DS. Đặng Hoàng Châu Anh

Tài liệu tham khảo: 

1. Bustamante-Marin, X. M., & Ostrowski, L. E. (2017). Cilia and mucociliary clearance. Cold Spring Harbor Perspectives in Biology, 9(4), a028241. https://doi.org/10.1101/cshperspect.a028241
2. Button, B., Cai, L. H., Ehre, C., Kesimer, M., Hill, D. B., Sheehan, J. K., Boucher, R. C., & Rubinstein, M. (2013). A periciliary brush promotes the lung health by separating the mucus layer from airway epithelia. Science, 337(6097), 937–941. https://doi.org/10.1126/science.1223012
3. Gupta, R., & Wadhwa, R. (2023). Mucolytic medications. In StatPearls. StatPearls Publishing.
4. Hill, D. B., Button, B., Rubinstein, M., & Boucher, R. C. (2022). Physiology and pathophysiology of human airway mucus. Physiological Reviews, 102(4), 1757–1836. https://doi.org/10.1152/physrev.00004.2021
5. National Health Service. (2023). Respiratory tract infections. https://www.nhs.uk/conditions/respiratory-tract-infection/
6. National Health Service. (2025). Cough. https://www.nhs.uk/symptoms/cough/
7. Ohar, J. A., Donohue, J. F., & Spangenthal, S. (2019). The role of guaifenesin in the management of chronic mucus hypersecretion associated with stable chronic bronchitis: A comprehensive review. Chronic Obstructive Pulmonary Diseases: Journal of the COPD Foundation, 6(4), 341–349. https://doi.org/10.15326/jcopdf.6.4.2019.0139
8. Rubin, B. K. (2002). The pharmacologic approach to airway clearance: Mucoactive agents. Respiratory Care, 47(7), 818–822.
9. U.S. National Library of Medicine. (2022). Guaifenesin: MedlinePlus drug information. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a682494.html
10. U.S. National Library of Medicine. (2025). Cough. MedlinePlus Medical Encyclopedia. https://medlineplus.gov/ency/article/003072.htm