Metformin vẫn là một trong những sự lựa chọn phổ biến trong điều trị đái tháo đường (ĐTĐ) tuýp 2 nhờ hiệu quả kiểm soát đường huyết. Tuy nhiên, một biến cố bất lợi của nó là gây thiếu hụt vitamin B12, dẫn đến các tổn thương thần kinh không hồi phục nếu không được phát hiện sớm. Bài viết này cung cấp cơ sở khoa học và hướng dẫn thực hành để Dược sĩ tối ưu hóa tư vấn tại nhà thuốc.
1. Tại sao metformin gây thiếu hụt vitamin B12?
Khác với các nguyên nhân thiếu hụt dinh dưỡng thông thường, sự thiếu hụt B12 do Metformin gây ra có cơ chế đặc thù tại đoạn cuối hồi tràng.
Quá trình hấp thu Vitamin B12 diễn ra tại hồi tràng thông qua thụ thể cubilin, được mô tả trong hình 1. Để thụ thể này bắt giữ được phức hợp B12 – yếu tố nội (intrinsic factor – IF), nó cần sự hiện diện của ion canxi (Ca2+) như một chất xúc tác gắn kết [1].
Hình 1. Ảnh hưởng của metformin đến sự hấp thu vitamin B12 [1]
- Tác động của metformin: Các nghiên cứu chỉ ra rằng metformin tích điện dương lên bề mặt màng tế bào hồi tràng. Lớp điện tích này tạo ra lực đẩy tĩnh điện, đẩy các cation hóa trị hai như Ca2+ ra xa khỏi thụ thể cubilin [1].
- Hệ quả: Thiếu hụt canxi cục bộ tại vi môi trường màng tế bào khiến thụ thể không thể liên kết được vitamin B12, làm cho vitamin này bị trôi đi và đào thải [1].
Khi tư vấn cho bệnh nhân dùng Metformin lâu năm, nếu bệnh nhân e ngại uống thêm sản phẩm chứa B12, hãy kiểm tra xem họ có đang dùng canxi không. Việc uống canxi cách xa metformin hoặc bổ sung đủ canxi cũng gián tiếp hỗ trợ hấp thu B12. Tuy nhiên, bổ sung trực tiếp B12 vẫn là giải pháp ưu tiên.
2. Mối liên hệ giữa liều lượng và thời gian
Không phải ai cũng thiếu, nhưng nếu liên quan đến 2 tiêu chí này thì cần xem xét nguy cơ [2]:
- Liều dùng: Liều metformin > 1000 mg/ngày làm tăng đáng kể nguy cơ giảm B12 huyết thanh.
- Thời gian: Sử dụng thuốc liên tục ≥ 4 năm là mốc thời gian quan trọng gây giảm B12.
Dược sĩ hãy sàng lọc nhanh bằng câu hỏi: “Bác dùng thuốc tiểu đường này được mấy năm rồi?” và “Bác uống mấy viên một ngày?”. Nếu câu trả lời là trên 3 năm hoặc trên 2 viên (loại 850/1000mg), đây là người bệnh tiềm năng cần ưu tiên tư vấn B12.
3. Mecobalamin vs. Cyanocobalamin: Nên chọn chế phẩm nào?
Không phải loại Vitamin B12 nào cũng mang lại hiệu quả như nhau trong việc phục hồi thần kinh cho bệnh nhân đái tháo đường. So sánh cho thấy mecobalamin (methylcobalamin) có ưu thế hơn trong hiệu quả điều trị [3]:
- Dược động học: Cyanocobalamin là dạng tổng hợp, khi vào cơ thể phải qua gan để chuyển hóa (tách nhóm cyanide) mới thành dạng hoạt tính. Ngược lại, mecobalamin là dạng hoạt tính sẵn có, bỏ qua được bước chuyển hóa này.
- Khả năng lưu giữ: Nghiên cứu cho thấy mecobalamin có tỷ lệ lưu giữ trong mô cao hơn và bài tiết qua nước tiểu ít hơn so với cyanocobalamin.
- Tác động thần kinh: Mecobalamin có khả năng đi qua hàng rào máu não tốt hơn và tham gia trực tiếp vào quá trình methyl hóa protein myelin (vỏ bọc dây thần kinh), giúp tái tạo sợi trục thần kinh bị tổn thương.
Đối với bệnh nhân ĐTĐ đã có triệu chứng tê bì (biến chứng thần kinh), dược sĩ nên ưu tiên tư vấn các chế phẩm chứa mecobalamin thay vì các loại B12 thông thường (cyanocobalamin) có trong các viên multivitamin. Giá trị điều trị của mecobalamin xứng đáng với chi phí cao hơn. Tuy nhiên, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế của bệnh nhân, Dược sĩ có thể cân nhắc các sản phẩm phù hợp hơn.
4. Hướng dẫn liều lượng
Cần phân biệt rõ giữa liều bổ sung dự phòng và liều điều trị bệnh lý thần kinh:
- Liều điều trị: Dành cho bệnh nhân ĐTĐ có triệu chứng tê bì, đau thần kinh.
- Khuyến nghị: 1,000 mcg – 1,500 mcg mecobalamin/ngày, dùng đường uống.
- Liều dự phòng: Dành cho bệnh nhân dùng metformin chưa có triệu chứng.
- Khuyến nghị: Có thể dùng các chế phẩm Multivitamin hoặc B-complex thông thường, nhưng cần đảm bảo lượng B12 hấp thu đủ lớn để bù đắp sự ức chế của metformin.
Thận trọng: Bệnh nhân dùng kèm thuốc dạ dày (PPI) thì nguy cơ thiếu hụt càng cao, cần phải bổ sung liều cao.
5. Kết luận
Việc metformin gây thiếu hụt B12 là một thực tế lâm sàng đã được chứng minh rõ ràng qua cơ chế đối kháng canxi tại hồi tràng. Đối với Dược sĩ cộng đồng, việc nhận diện bệnh nhân nguy cơ (dùng liều cao, lâu năm), tư vấn đúng loại hoạt chất và đúng liều lượng không chỉ giúp ngăn ngừa biến chứng thần kinh nan giải cho người bệnh mà còn khẳng định vai trò chuyên môn sâu sắc của người dược sĩ trong quản lý bệnh mạn tính.
Tài liệu tham khảo:
1, Sayedali E, Yalin AE, Yalin S. Association between metformin and vitamin B12 deficiency in patients with type 2 diabetes. World J Diabetes. 2023 May 15;14(5):585-593. doi: 10.4239/wjd.v14.i5.585. PMID: 37273250; PMCID: PMC10236989.
2, Bahl, G., Hussain, M., Saraswat, N., & Agrawal, M. (2023). Beyond Diabetes Management: Unraveling Metformin’s Long-Term Effects on Vitamin B12. Clinical Diabetology, 12(5), 279–282. https://doi.org/10.5603/cd.97473
3, Raman, R. (2017, October 24). Methylcobalamin vs. Cyanocobalamin: What’s the difference? Healthline. https://www.healthline.com/nutrition/methylcobalamin-vs-cyanocobalamin
