Vào một ngày cuối tháng, bạn lại gặp một bác khách quen đến mua thuốc. Nhưng lần này, thay vì là đơn thuốc tái khám của bệnh viện ở trung tâm, bác lại cầm tờ đơn thuốc của lần khám trước: “Bán cho bác mấy ngày thuốc huyết áp này đi, dạo này bác bận quá chưa tới viện khám lại được! Vài hôm nữa bác đi khám sau.”
Khi doanh số, pháp luật và y đức cùng lúc đặt áp lực lên công việc thực tế, dược sĩ phải làm sao để vẹn cả đôi đường? Bài viết này sẽ giúp bạn có thêm thông tin tham khảo về cách bảo vệ chính mình (pháp lý) và bảo vệ khách hàng (y khoa) bằng những cách giao tiếp hiệu quả.
A, RANH GIỚI PHÁP LÝ – “VƯỢT RÀO” TRẢ GIÁ ĐẮT RA SAO?
Không nên có suy nghĩ rằng “Bán một lần chắc không sao”. Các quy định mới nhất của Bộ Y tế hiện nay đang rất khắt khe và có chế tài xử phạt cực kỳ nặng.
- Đơn thuốc ngoại trú có “hạn sử dụng” bao nhiêu ngày?
- Theo Thông tư 26/2025/TT-BYT (thay thế TT 52/2017/TT-BYT), người bệnh có trách nhiệm lĩnh/mua thuốc trong thời hạn tối đa 05 ngày, kể từ ngày kê đơn thuốc. [1]
- Kết luận: Đơn thuốc bước sang ngày thứ 6 thì đã không còn giá trị để mua thuốc theo quy định. Việc bạn dựa vào tờ giấy đó để bán thuốc bị pháp luật quy vào hành vi “Bán thuốc kê đơn khi không có đơn thuốc”.
- Rủi ro pháp lý & Mức phạt nếu cố tình bán:
- Theo Nghị định 90/2026/NĐ-CP (quy định xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực y tế), hành vi bán thuốc kê đơn khi không có đơn thuốc (hoặc đơn đã hết hạn) sẽ bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng. [2]
- Rủi ro y khoa:
- Kháng thuốc: Việc tự ý mua lại kháng sinh khi chưa có chỉ định làm tăng nguy cơ kháng thuốc, khiến mầm bệnh lây lan, làm giảm hiệu quả các phương pháp điều trị, … [3]
- Rối loạn chuyển hóa do corticoid: Sử dụng glucocorticoid (corticoid) kéo dài không kiểm soát dẫn đến suy giảm độ nhạy insulin, tăng nguy cơ tăng đường huyết, đái tháo đường do thuốc và các biến chứng tim mạch nghiêm trọng. [4]
- Nguy cơ do thuốc an thần/gây nghiện: Việc dùng đơn cũ mua lại các thuốc nhóm benzodiazepine (như diazepam) hoặc thuốc giảm đau/giảm ho opioid tiềm ẩn rủi ro như ức chế hô hấp, ngủ lịm, hôn mê hoặc tử vong. [5]
Hình 1: Người lớn mua thuốc tại nhà thuốc. Nguồn: Báo Tuổi trẻ Thủ đô
B, PHÂN LOẠI TÌNH HUỐNG LÂM SÀNG TẠI NHÀ THUỐC
Trong thực tế, bạn không thể xử lý mọi loại thuốc giống nhau, mà cần phải biết phân loại để có cách thức xử lý phù hợp.
1. Nhóm rủi ro cao
Nhóm này gồm: Kháng sinh, corticoid (uống, tiêm, xịt, bôi), thuốc an thần, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần, opioid
Lý do cần từ chối:
- Đây là các nhóm thuốc kê đơn + kiểm soát đặc biệt, có nguy cơ tai biến và lệ thuộc nếu dùng sai hoặc kéo dài theo đơn thuốc cũ mà không tái khám. [3, 4, 5]
- Lạm dụng kháng sinh và corticoid đã được cảnh báo là nguyên nhân lớn của kháng thuốc, suy giảm miễn dịch, biến chứng nặng. [3, 4]
Nguyên tắc:
- Không nhắc lại đơn cũ đã quá thời hạn với bất kỳ lý do nào.
- Không tăng/giảm liều, không tự “gia hạn phác đồ” dựa vào kinh nghiệm.
- Chỉ được tư vấn, hướng dẫn đi khám, hỗ trợ bệnh nhân kết nối với cơ sở khám bệnh gần nhất.
2. Nhóm bệnh mạn tính
Nhóm thường gặp: Thuốc tăng huyết áp, thuốc đái tháo đường, thuốc tim mạch, …
Thực tế tại nhà thuốc:
- Bệnh nhân (thường là người cao tuổi) rất lo khi bị ngắt thuốc, sợ tăng huyết áp, đột quỵ, tăng đường huyết.
- Nhưng các thuốc này đều là thuốc kê đơn, nên về pháp lý: đơn hết hạn vẫn là “không có đơn hợp lệ”, bán vẫn có nguy cơ bị phạt như trên.
Chiến lược an toàn cho Dược sĩ:
- Nếu đơn còn trong thời hạn
- Căn cứ ngày kê và/hoặc thời hạn bác sĩ ghi trên đơn.
- Bán đúng số lượng, liều, dạng bào chế theo đơn; không tự ý thay đổi thuốc.
- Nếu đơn đã hết hiệu lực (đơn cũ, đơn xa ngày khám)
Mục tiêu là bảo vệ bệnh nhân mà không vượt rào pháp lý:- Giải thích rõ quy định: đơn hết hạn không còn giá trị; nhà thuốc không được phép dùng để bán thuốc kê đơn.
- Đánh giá nhanh nguy cơ:
- Đo huyết áp, hỏi đường huyết gần nhất (nếu có máy/dịch vụ), hỏi triệu chứng nguy hiểm (đau ngực, khó thở, nói đớ, yếu liệt…).
- Nếu có dấu hiệu nặng, hướng dẫn tới cơ sở y tế để thăm khám sớm nhất có thể, không cố gắng “bán cho uống tạm”.
- Hướng dẫn đi khám/tái khám sớm nhất, ưu tiên:
- Phòng khám/bệnh viện gần nhà.
- Nếu nhà thuốc thuộc chuỗi có phòng khám, bác sĩ liên kết, cần hướng bệnh nhân tới đó để có đơn mới hợp lệ.
Hình 2: Tư vấn tại nhà thuốc. Nguồn: Liên chi hội Dược sĩ trẻ Việt Nam
C, CÁC MÔ HÌNH CÓ THỂ ÁP DỤNG TRONG TƯ VẤN KHÁCH HÀNG
Để xử lý tình huống từ chối bán thuốc theo đơn đã quá hạn một cách khéo léo, dược sĩ có thể áp dụng các mô hình giao tiếp dưới đây, nhằm thể hiện sự đồng cảm, giải thích rủi ro y khoa và thuyết phục khách hàng tái khám.
- Mô hình 4E [6]
- Engage (Tiếp cận): Chào đón chuyên nghiệp, xác định rõ lý do khách muốn mua lại toa cũ.
- Empathize (Đồng cảm): Ghi nhận cảm xúc (sự vội vã, lo âu, bực tức) để kiểm soát tình huống.
- Educate (Giải thích): Dùng ngôn từ bình dân chỉ rõ rủi ro y khoa; nhấn mạnh việc từ chối là để bảo vệ sức khỏe cho họ.
- Enlist (Kêu gọi hợp tác): Đưa ra giải pháp thay thế an toàn và mời gọi sự đồng thuận.
Ví dụ: Khách đòi mua lại đơn kháng sinh
“Cháu hiểu bác đang rất mệt và muốn mua lại đơn cũ cho nhanh (Engage & Empathize). Nhưng bác ơi, kháng sinh đợt trước là trị vi khuẩn khác, uống đợt này nhỡ không đúng đích thì bệnh không khỏi mà còn gây kháng thuốc rất nguy hiểm (Educate). Để an toàn, cháu tư vấn sản phẩm hỗ trợ giúp bác dịu triệu chứng tạm thời, rồi bác qua phòng khám soi lại họng nhé? (Enlist)“
- Mô hình LEARN [7]
- Listen (Lắng nghe): Thấu hiểu nguyên nhân sâu xa khiến bệnh nhân vẫn muốn dùng đơn cũ.
- Explain (Giải thích): Chỉ ra rủi ro y khoa khiến đơn thuốc không còn phù hợp, an toàn.
- Acknowledge (Ghi nhận): Tôn trọng mong muốn của khách, nhưng kiên định với ranh giới chuyên môn.
- Recommend (Đề xuất): Đưa ra giải pháp chăm sóc thay thế (OTC, đo chỉ số sinh tồn) tại quầy.
- Negotiate (Thỏa thuận): Thống nhất hành động cụ thể để khách cam kết tuân thủ (VD: đi khám lại).
Ví dụ: Khách muốn mua đơn đái tháo đường quá hạn
“Mấy tháng nay uống thuốc này, bác thấy đường huyết vẫn ổn đúng không ạ? (Listen & Acknowledge). Nhưng nguyên tắc điều trị là cần thăm khám định kỳ. Nếu cháu tự ý bán đơn cũ, lỡ thông số của bác đang thay đổi mà vẫn uống liều này thì không tối ưu (Explain). Cháu sẽ đo đường huyết cho bác xem tình hình hôm nay thế nào (Recommend), rồi bác qua phòng khám để kiểm tra lại nhé? (Negotiate)“
Dù áp dụng mô hình nào, tư duy cốt lõi của dược sĩ luôn là “Đứng về phía bệnh nhân để từ chối”. Hãy dùng rủi ro y khoa (sự an toàn của chính họ) làm cơ sở, thay vì chỉ nói “quy định không cho phép”.
D, KẾT LUẬN
Sự chuyên nghiệp của dược sĩ không nằm ở việc bạn chiều theo mọi đòi hỏi của khách hàng, mà nằm ở việc bạn bảo vệ họ khỏi những rủi ro họ chưa lường tới. Khi bạn từ chối bán một đơn thuốc quá hạn bằng sự chân thành, kiến thức lâm sàng vững vàng và đưa ra lời khuyên xác đáng, khách hàng có thể bực dọc trong chốc lát nhưng sẽ tin tưởng bạn lâu dài.
Ban biên tập Y360 | DS. Trần Ngọc Khánh
Tài liệu tham khảo:
- Thông tư số 26/2025/TT-BYT của Bộ Y tế: Quy định về đơn thuốc và việc kê đơn thuốc hóa dược, sinh phẩm trong điều trị ngoại trú tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh
- Nghị định số 90/2026/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế
- World Health Organization. (2023, November 21). Antimicrobial resistance. World Health Organization. From https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance
- Barker HL, Morrison D, Llano A, Sainsbury CAR, Jones GC. Practical Guide to Glucocorticoid Induced Hyperglycaemia and Diabetes. Diabetes Ther. 2023 May;14(5):937-945. doi: 10.1007/s13300-023-01393-6. Epub 2023 Mar 24. PMID: 36961675; PMCID: PMC10037401.
- U.S. Food and Drug Administration. (2016, August 31). New safety measures announced for opioid analgesics, prescription opioid cough products, and benzodiazepines. From https://www.fda.gov/drugs/information-drug-class/new-safety-measures-announced-opioid-analgesics-prescription-opioid-cough-products-and
- Keller, V. F., & Carrol, J. G. (1994). A new model for physician-patient communication. Patient Education and Counseling, 23, 131-140.
- Berlin, E. A., & Fowkes, W. C. (1983). A teaching framework for cross cultural health care: Application in family practice. West J. Med., 12(139), 93-98.
