Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) đang trở thành một trong những thách thức y tế công cộng trong thế kỷ 21 [1]. Bài viết nhằm cung cấp góc nhìn phân tích sự giao thoa giữa dịch tễ học và chiến lược quản trị bán lẻ dược phẩm, nhằm trang bị cho hệ thống nhà thuốc cơ sở khoa học vững chắc. Mục tiêu là tối ưu hóa danh mục dự trù hàng hóa (tránh hiện tượng đứt gãy chuỗi cung ứng hoặc tồn kho quá mức), đồng thời chuẩn hóa việc tư vấn ngoại trú, đảm bảo an toàn cho bệnh nhân trong bối cảnh dịch bệnh ngày càng có nhiều diễn biến phức tạp.
1. Dịch tễ học tại Việt Nam
1.1. Sự mở rộng khu vực địa lý tại Việt Nam
Tại Việt Nam, sự lây truyền SXH trước đây thường tuân theo quy luật địa lý, chủ yếu tập trung phân bố ở các tỉnh phía Nam và Nam Trung Bộ. Tuy nhiên, dưới tác động của hiện tượng nóng lên toàn cầu, vùng phân bố sinh thái của SXH đã và đang mở rộng ra các khu vực có vĩ độ cao hơn và nền nhiệt độ vốn mát mẻ hơn trong quá khứ, bao gồm các tỉnh miền Bắc và các vùng cao nguyên. [1]
Sự bùng phát của muỗi truyền bệnh thường đạt đỉnh trong và ngay sau mùa mưa, khi các môi trường ngập nước tạo ra các khu vực sinh sản lý tưởng. Sự gia tăng nhiệt độ không chỉ làm rút ngắn chu kỳ sinh trưởng của ấu trùng muỗi mà còn làm giảm thời gian ủ bệnh ngoại lai của vi rút Dengue trong cơ thể muỗi, khiến chúng có khả năng truyền bệnh nhanh hơn. [1]
1.2. Sự khác biệt về “đỉnh dịch” giữa các miền
A. Khu vực miền Nam và miền Trung
Bệnh xuất hiện và lưu hành đặc hữu quanh năm. Nguyên nhân là do hai khu vực này không có mùa đông, độ ẩm cao tạo điều kiện vô cùng thuận lợi cho muỗi sinh sống và phát triển liên tục. [1]
Đối với các nhà thuốc ở khu vực này, khoảng thời gian để tư vấn và dự trù các mặt hàng có thể liên quan đến bệnh SXHD nên duy trì danh mục quanh năm, tăng cường dự trù trước và trong cao điểm mùa dịch.
B. Khu vực miền Bắc và Tây Nguyên
Bệnh thường bắt đầu tăng cao từ tháng 4 đến tháng 11 hàng năm. Đối với miền Bắc, hiện tượng biến đổi khí hậu khiến mùa đông ngày càng ngắn và ấm hơn, tạo điều kiện cho muỗi vằn tồn tại lâu hơn, kéo dài thời gian lây truyền dịch tại khu vực này. [1]
Các nhà thuốc khu vực phía Bắc và Tây Nguyên nên chuẩn bị nguồn lực tư vấn lâm sàng và dự trữ các mặt hàng từ khoảng tháng 3.
2. Danh mục dự trù cho Nhà thuốc
Quyết định số 2760/QĐ-BYT về “Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị Sốt xuất huyết Dengue” cho thấy phần lớn trường hợp SXHD đều được khuyến cáo điều trị ngoại trú và theo dõi tại y tế cơ sở 2. Nhà thuốc cộng đồng theo đó trở thành điểm chạm y tế quan trọng, liên quan đến việc xử trí triệu chứng ban đầu và phòng ngừa các can thiệp sai lầm gây biến chứng.
Việc nắm bắt được “điểm rơi” của đỉnh dịch kết hợp với sự thấu hiểu phác đồ điều trị của Bộ Y tế sẽ mở ra chiến lược quản trị danh mục hàng hóa hiệu quả cho các nhà thuốc.
2.1. Nhóm sản phẩm cốt lõi
Do chưa có thuốc đặc trị nào được lưu hành trên thị trường, các can thiệp ngoại trú vẫn bao gồm điều trị triệu chứng và bù dịch sớm bằng đường uống. Đây là nhóm sản phẩm định hình uy tín của nhà thuốc trong mùa dịch SXH. Bệnh nhân sẽ tìm nhà thuốc khác nếu không đáp ứng được nhu cầu đối với các mặt hàng mang tính thiết yếu này.
A. Thuốc hạ sốt chứa Paracetamol:
Bao gồm dạng viên nén, sủi, siro, hỗn dịch, viên đặt trực tràng/ hậu môn (trong trường hợp bệnh nhân buồn nôn, khó sử dụng đường uống).
B. Dung dịch bù nước và điện giải:
Cần dự trù song song Oresol tiêu chuẩn và Oresol nồng độ thẩm thấu thấp.
- Mẹo chọn Oresol: Bệnh nhân SXHD thường có biểu hiện buồn nôn, nôn ói. Nhà thuốc có thể ưu tiên chủ động dự trù các loại Oresol mà bệnh nhân dễ chấp nhận bằng đường uống để hỗ trợ tính tuân thủ trong bù dịch.
Hình 1: Sử dụng Oresol trong bù nước và điện giải
2.2. Nhóm sản phẩm hỗ trợ
A. Thuốc xịt / bôi chống muỗi
Một bệnh nhân đang mang trong mình vi rút Dengue khi điều trị ngoại trú tại nhà chính là một “nguồn lây nhiễm di động” cho các thành viên khác trong gia đình. Nếu muỗi Aedes trong nhà hút máu bệnh nhân này, sau khoảng thời gian ủ bệnh ngoại lai, nó có khả năng truyền vi rút cho những người khỏe mạnh còn lại. [2]
Danh mục sản phẩm: Các sản phẩm xịt chống muỗi chứa hoạt chất DEET 13-15% (Diethyltoluamide, tên đầy đủ là N,N-Diethyl-meta-toluamide) hoặc Icaridin/Picaridin 15%.
B. Nhóm hỗ trợ phục hồi thể trạng: vitamin, nguyên tố vi lượng…
Nhóm này không thuộc phác đồ điều trị cốt lõi của SXHD ngoại trú, nhưng có thể được nhà thuốc cân nhắc dự trù như sản phẩm hỗ trợ dinh dưỡng và phục hồi thể trạng trong một số trường hợp phù hợp.
Danh mục sản phẩm vitamin: vitamin C, D, E, K.
- Vitamin C:
- Được biết đến với vai trò hỗ trợ trung hòa các gốc tự do, bảo vệ các tế bào miễn dịch. [3]
- Kích thích hoạt động của tế bào diệt tự nhiên (NK cell), giúp cơ thể chủ động bắt giữ và loại bỏ virus. [3]
- Vitamin D:
-
- Có liên quan đến quá trình ức chế một số con đường truyền tín hiệu của tế bào chủ, vốn rất cần thiết cho sự sống sót và sinh sản của DENV. [4]
- Hỗ trợ giảm số lượng tế bào bị nhiễm bệnh, giảm sản xuất các cytokine gây viêm và mức độ nghiêm trọng lâm sàng của bệnh. [4]
- Vitamin E:
-
- Được ghi nhận có tiềm năng trong chống oxy hóa, bảo vệ màng tế bào miễn dịch khỏi tổn thương oxy hóa và có thể tăng đáp ứng miễn dịch. [4]
- Vitamin K:
-
- Liên quan đến việc tổng hợp các yếu tố đông máu tại gan. [3]
Danh mục sản phẩm chứa nguyên tố vi lượng: kẽm
- Kẽm:
-
- Hỗ trợ quá trình tự đào thải của các tế bào bị nhiễm bệnh. [4]
C. Thiết bị vật tư y tế:
Danh mục sản phẩm: Cặp nhiệt độ (Nhiệt kế điện tử / thủy ngân), …
Nhiệt độ không chỉ là dấu hiệu của việc có đang sốt hay không, mà còn là chỉ số sinh tồn quan trọng nhằm quyết định thời điểm an toàn để đưa paracetamol vào cơ thể.
- Khuyến cáo uống thuốc hạ sốt nếu sốt cao ≥ 38,5 °C.
- Hơn thế nữa, sự sụt giảm nhiệt độ (thường vào ngày thứ 3–7 của bệnh) là dấu mốc báo hiệu bệnh nhân đang bước vào giai đoạn nguy hiểm chứ không phải là đang khỏi bệnh. Việc không sở hữu nhiệt kế để theo dõi thân nhiệt liên tục tại nhà là một rủi ro trong điều trị SXHD.
Hình 2: Sử dụng cặp nhiệt độ trong theo dõi tình trạng bệnh nhân SXHD
3. Kết luận
Từ góc nhìn nhà thuốc, không có thuốc mới nào hiện nay thay thế trụ cột ORS, paracetamol và theo dõi yếu tố nguy cơ trong xử trí SXHD ngoại trú. Vì vậy, chiến lược dự trù đúng là đa dạng hóa nhóm thuốc hạ sốt, bù dịch khoa học và dự phòng muỗi đốt.
Trong các đợt bùng phát dịch, nhà thuốc cộng đồng thường là điểm chạm y tế đầu tiên của người bệnh. Vai trò của nhà thuốc không chỉ dừng lại ở việc cung ứng sản phẩm mà còn ở việc sàng lọc và đảm bảo an toàn cho bệnh nhân thông qua sự nhạy bén lâm sàng. Việc sử dụng kiến thức chuẩn khoa học để tư vấn và hướng dẫn người bệnh chính là cách thiết thực nhất để khẳng định chuyên môn và uy tín của dược sĩ hiện đại.
Truy cập vào link để nhận checklist dự trù chi tiết: https://bit.ly/checklist-du-tru-chi-tiet
Ban biên tập Y360 | DS. Trần Ngọc Khánh
Tài liệu tham khảo:
- Hội Y học dự phòng Việt Nam. (2024). Sốt xuất huyết Dengue.
- Bộ Y tế (2023). HƯỚNG DẪN CHẨN ĐOÁN, ĐIỀU TRỊ SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE (Ban hành kèm theo Quyết định số 2760/QĐ-BYT, ngày 04 tháng 07 năm 2023 của Bộ trưởng Bộ Y tế)
- Muztahid Hasan Chowdhury, S. M., Hossen, M. S., Rashid, M. A., Ul Islam, M. S., Miah, A., Islam, M. S., & Barek, M. A. (2026). Protective Role of Vitamins C, D, and K in the Management of Dengue: A Narrative Review to Combat the Dengue Outbreak. Health Science Reports, 9(2), e71823. https://doi.org/10.1002/hsr2.71823
