Xu hướng sử dụng melatonin ở trẻ em đang gia tăng đáng báo động
Những năm gần đây, các sản phẩm chứa melatonin từ viên uống, siro đến kẹo dẻo, xuất hiện phổ biến trên khắp các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội với những lời quảng cáo như “ngủ nhanh”, “ngủ sâu”, “an toàn”, “thảo dược tự nhiên”. Các sản phẩm này không chỉ được sử dụng ở người trưởng thành mà còn đang được cha mẹ chủ động tìm mua cho trẻ em như một cách giúp trẻ ngủ sớm hơn, ngủ sâu hơn hoặc dễ đi vào giấc ngủ hơn.
Dữ liệu từ CDC [1] cho thấy trong giai đoạn 2012–2021, các trung tâm y tế tại Hoa Kỳ ghi nhận số ca trẻ em vô tình uống melatonin tăng 530%, với tổng cộng 260.435 ca được báo cáo [1]. Đáng chú ý, báo cáo khác từ CDC cho thấy số lượt cấp cứu do trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ tự ý uống melatonin tăng 420% trong giai đoạn 2009–2020 [2].
Hình 1: Tỷ lệ trẻ em dưới 19 tuổi vô tình uống melatonin được báo cáo tại các trung tâm chống độc tại Hoa Kỳ theo từng năm, giai đoạn 2012-2021, có xu hướng tăng tuyến tính có ý nghĩa thống kê (p< 0,001). Nguồn: Lelak, K. (2022). Pediatric Melatonin Ingestions—United States, 2012–2021. MMWR. Morbidity and mortality weekly report, 71.
Một nghiên cứu cắt ngang được công bố trên JAMA Pediatrics [3] ghi nhận khoảng 5,6% trẻ từ 1-4 tuổi, 18,5% trẻ từ 5-9 tuổi và 19,4% trẻ 10–13 tuổi sử dụng melatonin như một biện pháp hỗ trợ giấc ngủ trong 30 ngày gần nhất. Việc sử dụng không chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, nhiều trẻ dùng melatonin liên tục trên 12 tháng và có thể lên đến 30 tháng [3]. Mặc dù các số liệu này được báo cáo tại Hoa Kỳ, nhưng việc phụ huynh chủ động tìm mua các sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ cho trẻ cũng đang là xu hướng tại nhiều quốc gia khác, trong đó có Việt Nam.
Melatonin là gì và liệu có phải cứ mất ngủ là dùng được?
Melatonin là hormone được cơ thể sản xuất tự nhiên tại tuyến tùng trong não, có vai trò điều hòa nhịp sinh học ngày – đêm và hỗ trợ quá trình đi vào giấc ngủ. Một số người không sản xuất đủ melatonin, dẫn đến khó ngủ. Mặc dù là melatonin là một loại hormone tự nhiên của con người, nhưng nó không đảm bảo phù hợp với tất cả người dùng khi bổ sung qua đường uống.
Ngoài nguồn nội sinh, melatonin còn được sản xuất dưới dạng thực phẩm bổ sung hoặc thuốc tại một số quốc gia. Mặc dù có thể hỗ trợ cải thiện giấc ngủ trong một số trường hợp nhất định, melatonin không phải là giải pháp cho mọi trường hợp khó ngủ. Nguyên nhân của rối loạn giấc ngủ ở trẻ nhỏ có thể liên quan đến hành vi, thói quen sinh hoạt hoặc môi trường ngủ, thay vì do thiếu hụt melatonin. Do đó, không nên tự ý sử dụng melatonin mà không tìm hiểu nguyên nhân thực sự.
Hình 2: Có nhiều nguyên nhân gây mất ngủ. Nguồn: News-Medical.net
Vì sao phụ huynh dễ lạm dụng melatonin?
Theo TS.BS Nguyễn Hồng Quân – Chủ nhiệm khoa Nội thần kinh, BV TW Quân đội 108, hiện nay trên thị trường có rất nhiều sản phẩm bổ sung melatonin với đủ loại liều lượng, dạng bào chế, được quảng cáo rộng rãi là “an toàn”, “không gây lệ thuộc”. Chỉ cần vài thao tác tìm kiếm trên mạng, người dùng có thể dễ dàng đặt mua mà không cần đơn hay tư vấn y tế [4]. Điều này vô tình làm mờ ranh giới giữa sản phẩm hỗ trợ sức khỏe và một loại kẹo thông thường.
Khi sử dụng, nhiều phụ huynh nhận thấy trẻ ngủ sớm hơn, từ đó giảm áp lực chăm sóc và giúp cả gia đình có lịch sinh hoạt ổn định hơn. Tuy nhiên, cảm nhận hiệu quả ban đầu có thể khiến một số gia đình duy trì sử dụng kéo dài hoặc tự tăng liều khi thấy tác dụng giảm dần theo thời gian mà không tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ.
Những vấn đề tiềm ẩn do melatonin tạo ra
Theo các chuyên gia y tế, việc sử dụng melatonin không đúng cách hoặc kéo dài có thể dẫn đến những hệ lụy như rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi ban ngày, giảm sự tỉnh táo, thậm chí ảnh hưởng đến nội tiết. Hiện nay, vẫn còn nhiều câu hỏi về tính an toàn khi dùng dài hạn ở trẻ em. Một số tác dụng không mong muốn đã được ghi nhận bao gồm:
- Buồn ngủ kéo dài vào sáng hôm sau.
- Đau đầu.
- Chóng mặt.
- Giấc mơ sống động hoặc ác mộng.
- Thay đổi tâm trạng và hành vi.
Hình 3: Các tác dụng không mong muốn do Melatonin gây ra. Nguồn: eliandelm.com
Một vấn đề khác là chất lượng sản phẩm. Theo nghiên cứu được công bố trên JAMA Open Network phát hiện có 88% sản phẩm được “dán nhãn không chính xác”, với tỷ lệ melatonin dao động từ 74% đến 347% so với lượng đã công bố [5]. Điều này khiến phụ huynh khó xác định chính xác lượng melatonin trẻ đang sử dụng và đặt ra vai trò quan trọng của dược sĩ trong việc tư vấn đúng và ngăn ngừa tình trạng lạm dụng melatonin ở trẻ em.
Dược sĩ nên tư vấn gì thay vì khuyến khích sử dụng ngay?
Khi phụ huynh tìm đến nhà thuốc với mong muốn mua melatonin cho trẻ, việc khai thác nguyên nhân mất ngủ nên được ưu tiên trước. Một số câu hỏi đơn giản có thể giúp định hướng:
- Trẻ bao nhiêu tuổi?
- Tình trạng mất ngủ xuất hiện từ khi nào?
- Trẻ có sử dụng thiết bị điện tử trước giờ ngủ không?
- Thời gian ngủ và thức có đều đặn không?
- Có dấu hiệu căng thẳng, lo âu hoặc bệnh lý đi kèm hay không?
Trong nhiều trường hợp, việc điều chỉnh vệ sinh giấc ngủ có thể mang lại hiệu quả đáng kể mà không cần dùng melatonin, chẳng hạn:
- Duy trì giờ ngủ cố định mỗi ngày.
- Hạn chế màn hình điện tử trước khi ngủ.
- Tạo môi trường ngủ yên tĩnh và tối.
- Tránh đồ uống chứa caffeine hoặc đường vào buổi tối.
- Thiết lập các hoạt động thư giãn trước giờ đi ngủ.
Đặc biệt, việc tự ý cho trẻ em dưới 3 tuổi sử dụng melatonin là không an toàn. Với trẻ lớn hơn, việc dùng melatonin cần được cân nhắc và theo dõi bởi bác sĩ [6].
Kết luận
Melatonin không phải là “chiếc đũa thần” giải quyết mọi vấn đề về giấc ngủ ở trẻ em. Việc sử dụng ngày càng phổ biến, đặc biệt dưới hình thức tự mua và tự dùng, đang làm dấy lên nhiều lo ngại về tính an toàn và nguy cơ lạm dụng.
Trong bối cảnh đó, dược sĩ nhà thuốc đóng vai trò tuyến đầu trong việc sàng lọc nhu cầu, nhận diện các trường hợp cần được thăm khám và hướng dẫn phụ huynh tiếp cận các giải pháp cải thiện giấc ngủ an toàn, phù hợp hơn cho trẻ. Thay vì tìm kiếm một giải pháp nhanh chóng, điều quan trọng là giúp phụ huynh hiểu đúng nguyên nhân gây mất ngủ và lựa chọn hướng can thiệp dựa trên nhu cầu thực sự của từng trẻ.
Ban biên tập Y360 | DS. Đặng Hoàng Châu Anh
Tài liệu tham khảo:
- Lelak, K. (2022). Pediatric Melatonin Ingestions—United States, 2012–2021. MMWR. Morbidity and mortality weekly report, 71.
- Freeman, D. I. (2024). Notes from the Field: Emergency Department Visits for Unsupervised Pediatric Melatonin Ingestion—United States, 2019–2022. MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report, 73.
- Hartstein, L. E., Garrison, M. M., Lewin, D., Boergers, J., & LeBourgeois, M. K. (2024). Characteristics of melatonin use among US children and adolescents. JAMA pediatrics, 178(1), 91-93.
- Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam. (2026, April 2). Melatonin: “Thuốc ngủ tự nhiên” có thực sự an toàn? VOV. https://vov.vn/suc-khoe/melatonin-thuoc-ngu-tu-nhien-co-thuc-su-an-toan-post1280295.vov
- Cohen, P. A., Avula, B., Wang, Y. H., Katragunta, K., & Khan, I. (2023). Quantity of melatonin and CBD in melatonin gummies sold in the US. Jama, 329(16), 1401-1402.
- Fliesler, N. (2022). Melatonin for kids: Is it effective? Is it safe? Boston Children’s Hospital. https://answers.childrenshospital.org/melatonin-for-children/
