Tiêu chảy cấp đang là vấn đề nhà thuốc gặp thường xuyên hơn trong bối cảnh thời tiết nóng lên
Tiêu chảy cấp là một trong những tình huống rất thường gặp tại nhà thuốc và nguy cơ này càng cao hơn trong bối cảnh thời tiết nắng nóng kéo dài tại Việt Nam, xen kẽ những giai đoạn mưa nhiều và giao mùa thất thường. Theo Báo cáo State of the Climate in Asia 2024 của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) [1], Châu Á đang nóng lên gần gấp đôi mức trung bình toàn cầu, và năm 2024 là năm nóng nhất hoặc nhì từng ghi nhận tại khu vực [1].
Hình 1: Nhiệt độ Trái đất trung bình ba năm qua vượt ngưỡng an toàn. Nguồn: VnExpress
Nhiệt độ cao làm thực phẩm dễ ôi thiu, nước uống và môi trường sống dễ bị nhiễm bẩn hơn, từ đó làm tăng nguy cơ bệnh lý tiêu hóa, đặc biệt là ở trẻ em. Thực tế trong mùa nóng, nhiều cơ sở y tế đã ghi nhận số ca tiêu chảy tăng lên cùng với các bệnh thường gặp khác theo mùa.
Hình 2: Nhiều trường hợp ngộ độc thực phẩm, tiêu chảy cấp được ghi nhận khắp cả nước trong năm 2025 và đầu năm 2026. Nguồn: Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV)
Nhu cầu tư vấn tiêu chảy cấp sẽ không chỉ dừng ở trẻ em mà trải rộng ở nhiều nhóm người bệnh: người lớn đang đi làm, người cao tuổi, người có bệnh nền, người đi du lịch… Vì vậy, nhà thuốc thường trở thành điểm chạm đầu tiên khi người bệnh cần một giải pháp “xử lý nhanh”. Tuy nhiên, cách tiếp cận tại nhà thuốc cần đi từ xử trí nền tảng đến sàng lọc ca cần chuyển khám, thay vì chỉ đáp ứng nhu cầu “uống gì cho cầm nhanh”.
Oresol là nền tảng của điều trị, nhưng chưa đủ nếu tư vấn chỉ dừng ở việc bán một gói bù nước
Oresol (ORS) có vai trò trung tâm vì giúp bù lại lượng nước và điện giải bị mất trong phân lỏng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [2] nêu rõ ORS là một trong những biện pháp điều trị cốt lõi của bệnh tiêu chảy, còn truyền dịch tĩnh mạch được dành cho trường hợp mất nước nặng hoặc sốc. Đáng lưu ý, công thức oresol áp lực thẩm thấu thấp hiện được khuyến nghị sử dụng rộng rãi hơn vì giúp bù nước hiệu quả, đồng thời có thể giảm lượng phân, giảm nôn và giảm nhu cầu truyền dịch tĩnh mạch so với công thức ORS chuẩn trước đây [2].
Tuy nhiên, Oresol không phải là “thuốc cầm tiêu chảy”. Nếu người bệnh chỉ mua Oresol mà không được giải thích đây là giải pháp để bù nước, không được hướng dẫn pha đúng, dùng đúng và theo dõi đúng, thì hiệu quả xử trí ban đầu có thể bị giảm đáng kể. Đây cũng là lý do câu hỏi “Oresol liệu đã đủ?” thực chất không phải là câu hỏi về sản phẩm, mà là câu hỏi về chất lượng cuộc tư vấn tại quầy.
Trong thực tế, khoảng trống tư vấn tại nhà thuốc vẫn còn hiện hữu. Theo nghiên cứu cắt ngang vào năm 2024 về thực hành tư vấn của dược sĩ nhà thuốc trong tiêu chảy cấp ở trẻ em [3], còn tồn tại khoảng trống rõ rệt trong đánh giá và hướng dẫn sử dụng ORS. Cụ thể về kết quả [3]:
- Chỉ 3% dược sĩ khai thác thông tin đủ để đánh giá chính xác ca bệnh.
- Chỉ 36% dược sĩ giải thích đầy đủ hiệu quả, cách sử dụng ORS.
- Lên đến 64% dược sĩ không đưa ra bất kỳ lời khuyên nào về chế độ ăn uống.
Dù nghiên cứu này tập trung ở trẻ em, kết quả vẫn gợi mở một vấn đề rất thực tế cho nhà thuốc: bán đúng sản phẩm chưa đồng nghĩa với tư vấn đủ giá trị lâm sàng.
Dược sĩ nên tư vấn tiêu chảy cấp theo một trình tự rõ ràng, thay vì chỉ xử lý triệu chứng
Một hướng tiếp cận ngắn gọn nhưng hiệu quả tại nhà thuốc có thể đi theo 4 bước:
1. Sàng lọc nhanh dấu hiệu cảnh báo
Trước hết, cần sàng lọc nhanh các dấu hiệu cảnh báo như khát nhiều, tiểu ít, lừ đừ, nôn nhiều, sốt cao, đau bụng nhiều, phân máu hoặc tiêu chảy kéo dài. Nếu có các dấu hiệu này, dược sĩ cần ưu tiên khuyến nghị người bệnh đi khám ngay.
2. Đặt ORS làm nền tảng
Với đa số trường hợp không biến chứng, Oresol nên được ưu tiên hơn các cách bù nước thông thường vì vừa bổ sung dịch vừa cung cấp điện giải. Tuy nhiên, dược sĩ cần giải thích rõ oresol chỉ dùng để bù nước – điện giải, không phải thuốc “cầm tiêu chảy” và hướng dẫn người bệnh sử dụng đúng cách. Bên cạnh đó, dược sĩ cũng cần dặn người bệnh tiếp tục ăn uống phù hợp, không nên nhịn ăn hoàn toàn. Đây chính là khoảng trống cần cải thiện mà nghiên cứu 2024 chỉ ra rằng nhiều nhà thuốc vẫn còn gặp phải.
3. Cân nhắc hỗ trợ phù hợp
Bổ sung kẽm theo độ tuổi và cân nhắc bổ sung men vi sinh với vai trò hỗ trợ. Dược sĩ cũng không nên để cuộc tư vấn lệch sang mục tiêu “cắt nhanh tiêu chảy”. Thuốc giảm nhu động hay kháng sinh không phải lựa chọn thường quy cho mọi trường hợp, mà cần được bác sĩ thăm khám và kê đơn theo từng tình huống cụ thể.
4. Dặn dinh dưỡng và theo dõi
Cuối cùng, giá trị của dược sĩ nằm ở việc nhận diện đúng ca có thể theo dõi tại nhà và ca cần chuyển khám sớm. Đối với các ca theo dõi tại nhà, người bệnh cần tiếp tục ăn uống, không kiêng khem quá mức, theo dõi dấu hiệu mất nước và tái đánh giá sớm nếu triệu chứng không cải thiện hoặc nặng lên.
Tóm lại, Oresol rất quan trọng, nhưng một cuộc tư vấn tốt không thể dừng ở Oresol.
Một nhà thuốc được người bệnh tin tưởng không chỉ vì có sẵn oresol trên kệ, mà vì có một dược sĩ biết biến một sản phẩm cơ bản thành một cuộc tư vấn đủ giá trị lâm sàng.
Ban biên tập Y360 | DS. Đặng Hoàng Châu Anh
Tài liệu tham khảo:
- TE, W. (2025). State of the Climate in Asia.
- World Health Organization. (2004). Clinical management of acute diarrhoea: WHO/UNICEF joint statement (No. WHO/FCH/CAH/04.7). World Health Organization.
- Anaam, M. (2024). Community pharmacists’ treatment patterns and counselling of acute diarrhea in children: A simulation-based cross-sectional study. The Journal of Medicine Access, 8, 27550834241258673.
